Ktoś wrzuca do sieci przerobioną fotkę kumpla z ławki, na której wygląda po prostu głupio. Albo złośliwy mem ląduje na klasowej grupie na Discordzie czy WhatsAppie. Ewentualnie screen z prywatnego czatu, gdzie dziewczyna z klasy się uzewnętrzniła – puszczony to w obieg, żeby cała szkoła miała chwilę uciechy.
To niestety zdarza się na szkolnych korytarzach, zazwyczaj kwitowane jest krótkim, rzuconym lekceważąco: „weź wyluzuj, przecież to tylko prank”. No właśnie nie tylko. W polskim Kodeksie karnym nie ma takiego słowa jak „żart”. To, co dla kogoś jest wygłupem po lekcjach, dla policji ma konkretny paragraf. Granica między humorem a realnym paragrafem w necie właściwie nie istnieje i bardzo łatwo ją przegapić.
Kiedy internetowy śmieszek idzie o krok za daleko
Zabawa natychmiast się kończy, gdy sprawą zaczynają interesować się dorośli, a na jaw wychodzą konsekwencje psychiczne ofiary. Przerabianie czyichś zdjęć, doklejanie twarzy do dziwnych grafik, żeby zrobić z kogoś pośmiewisko, to czyste zniesławienie. Mówi o tym wprost art. 212 Kodeksu karnego. Jeśli robisz takie rzeczy publicznie, a sieć i media społecznościowe to przecież przestrzeń publiczna, sprawa waży o wiele więcej. Grozi za to nawet rok więzienia, bo internet traktowany jest jako środek masowego komunikowania.
Z kolei wyzywanie, rzucanie wulgaryzmów w komentarzach, tworzenie dedykowanych stron do wyśmiewania konkretnej osoby to zniewaga, czyli art. 216 kk. Prawdziwą plagą w szkołach staje się jednak cyberstalking (art. 190a kk). Chodzi o systematyczne, powtarzające się nękanie w sieci – nękanie wiadomościami, podszywanie się pod kogoś, tworzenie fejkowych kont. Przez takie działania ofiara po prostu zaczyna się bać, czuje osaczenie i traci jakiekolwiek poczucie prywatności. Dla prokuratora motywacja „bo to miał być tylko żart” nie ma żadnego znaczenia.
Mit świętej krowy, czyli bezkarność przed osiemnastką
Wśród uczniów ciągle żyje i ma się dobrze bardzo niebezpieczny mit: „nie mam osiemnastki, nic mi nie zrobią”. To kompletna bzdura, która potrafi zniszczyć przyszłość w kilka dni. Nowa Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich stawia sprawę wyjątkowo jasno. Dzieci i młodzież między 13. a 17. rokiem życia za takie internetowe numery odpowiadają bezpośrednio przed sądem rodzinnym. Sąd co prawda nie wsadzi nastolatka do dorosłego więzienia, ale ma w swoim arsenale mnóstwo innych środków.
Zaczyna się od oficjalnego, wstydliwego upomnienia przy rodzicach i dyrekcji. Potem sąd może przydzielić stałego kuratora, który kontroluje każdy krok, nakazać oficjalne przeprosiny przed klasą, a w skrajnych, powtarzających się przypadkach – umieścić w młodzieżowym ośrodku wychowawczym lub poprawczaku. Młodsze dzieci, poniżej 13. roku życia, też nie są bezkarne. Sąd bada wtedy sprawę pod kątem demoralizacji. Kiedy sprawa dotyczy zniszczenia czyjegoś wizerunku lub zdrowia psychicznego, finansowe kary, np. odszkodowania pokryć muszą rodzice sprawcy. A to potrafią być kwoty idące w tysiące złotych.
W sieci nikt nie jest duchem. Jak policja namierza fejki?
Założenie fejk konta na TikToku, Instagramie czy Messengerze pod zmyślonym nazwiskiem daje stuprocentową ochronę? Kolejny błąd. W sieci nikt nie zostawia pustych śladów. Policja ze specjalnych wydziałów do walki z cyberprzestępczością bez najmniejszego problemu wyciąga numery IP, logi serwerów oraz unikalne numery seryjne urządzeń (IMEI). Nawet jeśli skasujesz konto, usuniesz aplikację i wyrzucisz kartę SIM, ślad cyfrowy w bazach danych zostaje. Namierzenie telefonu, z którego wysłano złośliwy filmik czy mem, to dla techników kwestia godzin, maksymalnie kilku dni.
Musisz mieć świadomość jeszcze jednej, ważnej rzeczy – sieć nigdy nie zapomina. To, co wrzucasz w przypływie impulsu, żeby zaimponować kolegom, zostaje tam na zawsze pod postacią tzw. cyfrowego tatuażu. Nawet jeśli usuniesz mema po pięciu minutach, bo kumpel się popłacze, ktoś inny mógł już zrobić screena. Jedno bezmyślne kliknięcie potrafi ciągnąć się za człowiekiem latami.
Cyfrowa odpowiedzialność, czyli pomyśl zanim klikniesz
Cyfrowa odpowiedzialność to nie jest gadanie nauczycieli na godzinie wychowawczej czy straszenie policją. Chodzi o prostą, życiową zasadę – po drugiej stronie ekranu zawsze jest żywy człowiek, który czuje, ma swoje słabsze dni i którego można zniszczyć kilkoma uderzeniami w klawiaturę. Zanim puścisz w obieg materiał, który ma kogoś „tylko” ośmieszyć dla paru lajków, zadaj sobie jedno proste pytanie: czy naprawdę chcesz ryzykować swoją przyszłością dla chwilowej zabawy na szkolnym korytarzu?
Kliknięcie przycisku „udostępnij” na ekranie smartfona trwa ułamek sekundy. Często robi się to bezrefleksyjnie, pod wpływem impulsu, dla chwilowego poklasku rówieśników i zebrania kilku lajków. Być może pod presją grupy rówieśników. Jednak konsekwencje po sprawach w sądach rodzinnych, potrafią ciągnąć się za młodym człowiekiem przez całe lata. Taki wpis skutecznie zamyka drogę do rekrutacji do dobrej szkoły średniej, na prestiżowe studia, nie mówiąc już o przyszłej pracy w budżetówce czy korporacjach, które sprawdzają niekaralność. Warto zatem odłożyć telefon na minutę i pomyśleć, czy gra jest warta świeczki. Nie jest.
Źródła:
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2024 r. poz. 17 z późn. zm.) – art. 190a (cyberstalking), art. 212 (zniesławienie), art. 216 (zniewaga).
- Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. z 2024 r. poz. 978) – procedury i środki wychowawcze wobec osób niepełnoletnich.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2024 r. poz. 1061) – art. 23 i 24 (naruszenie dóbr osobistych i roszczenia o zadośćuczynienie).
